Bizimle iletişime geçin

Editoryal

ELEKTROLİT DENGESİ

Doç. Dr. Cem Arıtürk, sıvı dengesinin yanında, sporcuların dikkat etmesi gereken konuların başında gelen “Elektrolit Dengesi”ni mercek altına alıyor

Yazı DOÇ. DR. CEM ARITÜRK

Uzmanımız Doç. Dr. Cem Arıtürk, gerçek bir bisiklet aşığı olmasının yanı sıra Acıbadem Sağlık Grubu’nda Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı olarak görev yapmaktadır.

Bundan bir önceki makalemde, sıvı dengesinin sporcu sağlığı ve performansı üzerindeki etkilerinden ve öneminden bahsetmiştim. Sıvı dengesinin dışında, sporcuların dikkat etmesi gereken konuların başında “Elektrolit Dengesi” geliyor. Elektrolitler, vücut sıvıları içinde erimiş halde bulunan ve elektrik iletebilme özelliğine sahip madensel çözeltilerdir. Suda erimiş halde bulunan ve minimum birer adet anyon ile katyondan (negatif ve pozitif yüklü iyon) oluşan elektrolitler, hücre zarından sıvılar gibi osmoz ve aktif taşınma yöntemleri ile taşınırlar.

Vücuttaki birçok fonksiyonda ve pek çok sistemle ilgili dengenin korunmasında rolü olan elektrolitlerin en önemlileri sodyum (Na), potasyum (K), kalsiyum (Ca), klor (Cl) ve fosfordur (P). Bunlar dışında kalan ve vücutta toplamda yaklaşık 5 mg’dan daha az bulunan magnezyum, demir, çinko, bakır, iyot, kobalt, krom, selenyum ve kalay ise eser elementler olarak adlandırılırlar. Tüm elektrolitler, vücutta hücre içinde veya hücre dışı sıvılarda (kan ve diğer vücut sıvıları) bulunurlar.

Vücuttaki hücre dışı sıvıların esas elektroliti olan sodyum, vücuttaki asit-baz dengesinin, kan osmolalitesinin, sinir iletisinin ve kas kasılmasının sağlanmasında fonksiyon sahibidir. Klor ise hücre dışı sıvıların esas anyonudur ve sodyum ile benzer fonksiyonlarda görev alır. Bununla birlikte hücre içi sıvıların asıl elektroliti olan potasyum da sodyum ile benzer şekilde asit-baz dengesinin düzenlenmesi ve kas-sinir iletilerinde görev alır.

İnsan vücudunda en fazla bulunan mineral olan kalsiyumun %99’luk kısmı kemiklerde, dişlerde yer alırken geri kalan %1’lik kısmı ise kanda ve yumuşak dokularda yer alır. Kemik ve dişlerde kalsiyumdan sonra en çok bulunan elektrolit ise fosfordur. Eser elementlerden olan magnezyum, özellikle kas ile ilgili fonksiyonlarından ötürü sporcular açısından önem taşımaktadır.

Sporcular açısından önemli olan özellikleri açısından özetlemek gerekirse elektrolitler; kasların normal çalışmasında, sinir iletilerinin sağlanmasında, bilincin devamlılığında, sindirim sistemi fonksiyonlarının normal olarak idamesinde görev alırlar.

Normal şartlarda besinlerle ve sıvılarla alınan bu elektrolitler vücuttan terleme ve idrar yolu ile atılırlar. Normal şartlarda düzgün beslenme bu elektrolitlerin temini için yeterlidir, ancak kaybın arttığı uzun süreli antrenmanlarda (kişisel özelliklere göre değişmekle birlikte 3-4 saat ve üzeri antrenmanlar), kaybı karşılayabilmek için ekstra elektrolit içerikli gıda ve sıvı ihtiyacı doğabilmektedir.

Sporcularda ve özellikle uzun mesafe-endurans sporcularında sıvı-elektrolit dengesi denildiğinde (terleme ile en çok kaybedilen elektrolit tuz olduğundan) bahsedilmesi gereken en önemli konu sodyum dengesidir. Vücuttaki sıvı dengesinin sağlanmasının yanı sıra vücut içinde bulunan sıvının tüm vücut kompartmanlarında (kan- doğal vücut boşlukları-dokular arası) dengeli dağılımda olması da önemlidir.

İşte elektrolitler ve özellikle sodyum, bu dengenin sağlanmasındaki temel faktörlerdendir. Tüm elektrolitlerin miktarı ve dengesi vücut için önem taşımakla birlikte sodyum, vücuttaki sıvı dengesini etkilediği ve sıvı dengesinden etkilendiği için ayrı bir önem taşımaktadır. Makalenin devamında sodyuma yoğunlaşıp magnezyum gibi sporcular açısından önemli diğer elektrolitleri başka yazılara bırakmak istiyorum.

Vücutta tuz miktarının normalden az olmasına hipernatremi, az olmasına ise hiponatremi adı verilmektedir. Temel olarak hiponatremi; aşırı terleme, ishal, kusma sebebiyle gerçekleşir. Hipernatremi ise aşırı su kaybı ya da aşırı sodyum tüketmeye bağlı gerçekleşir.

Bununla birlikte vücuttaki sıvı miktarının durumuna göre aşağıdaki tablodaki alt sınıflamalar yapılmalıdır ve bu tablodaki durumlar birbirinden ayırt edilmelidir.

Dehidrasyon
(Sıvı azlığı)
Normal Sıvı DengesiHiperhidrasyon
(Sıvı fazlalığı)
Hipernatremi+
Normonatremi+++Sorun yok
Hiponatremi++++

Tabloda – ile işaretli durumlar seyrek görülürken, + ile işaretli durumlar egzersiz sırasındaa daha sık karşılaşılan  sorunlardır. Temel olarak hiponatreminin başlangıç döneminde bulgu izlenmeyebilir veya bulantı, kusma, baş ağrısı, iştahsızlık gibi hafif belirtilerle seyredebilir. İleri durumlarda ise  kas krampları ve bilinç bozuklukları gibi belirtiler oluşabilir. Hipernatreminin başlangıç döneminde ise normalden fazla uyarılabilirlik ve titreme erken bulgular olup daha ağır evrede koma ve nöbet gibi bulgular vardır.

Bununla birlikte uzun süreli egzersizlerde ve endurans sporcularında karşılaşılması en olası klinik tablo ise +++ ile işaretli olan ve vücutta sıvı kaybı yaşanırken sodyumun normal olduğu ve sodyumun normalken sıvı kaybının yaşandığı durumlardır.

Normonatremik Dehidrasyon: Sodyumun normal olduğu ancak vücut sıvısının azaldığı durumdur. Sebep genellikle az sıvı alınmasıdır. Susuzluk hissedilir ve ağızda kuruluk vardır. İdrar miktarı azalır, tükürük yoğunlaşır. Kramplar ve bilinç problemleri yaşanabilir. Su içilerek sorun çözülebilir.

Normal Sıvı Dengesi ve Hiponatremi: Elektrolit almadan çok miktarda su içme sonucunda ortaya çıkar. Genelde ödem görülür, susuzluk hissedilmez. Kaslara kramp girer. Durum sodyum alımı ile düzeltilebilir.

Hipernatremik Dehidrasyon: Antrenmanlarda sık görülen durumlardandır. Su içmemek sonucunda meydana gelir ve ciddi susuzluk hissi görülür. Ağızda kuruluk meydana gelir. Mümkün olduğunca tuz almamak ve su içmek gerekir.

Normonatremik veya Hiponatremik Hiperhidrasyon: Genelde fazla sıvı alımı ile ortaya çıkar. Vücutta ödem meydana gelir. Genellikle mide bulantısı ve kusma hissi eşlik eder. Sıvı alımını durdurmak genelde sorunu çözer.

Sonuç :

Uzun antrenmanlar sırasında elektrolit dengesi -özellikle sodyum-, sıvı dengesi ile beraber ele alınmalıdır ve en az sıvı dengesi kadar önemlidir. Hem sağlık hem de performans açısından en önemli elektrolit olan tuz (sodyum), yeterli sıvı alımından bağısız olarak değerlendirilmelidir.

Her bireyin kilo, boy, vücut yüzey alanı, sıvı dengesi ile ilgili dinamikleri kendine özeldir. Bu nedenle formüle edilmiş bir takım sıvı ve sodyum tüketim şemaları olsa da her sporcunun kendi doğrusunu bulup ona göre sıvı ve sodyum dengesini sağlaması en doğrusudur.

Sağlığınıza dikkat edin!

Referanslar:

  1. Buoite SA, Francescato MP, Sims ST, Morrison SA. Fluid intake behaviour in athletes during typical training bouts. J Sports Med Phys Fitness 2017; 57(11):1504-1512. 18.
  2. Dietiticans of Canada. Sports Hydration (Online, Available from: [https://www.dietitians.ca/Downloads/Factsheets/Sport-Hydration], (Accessed 2017 September 02).
  3. Nuccio RP, Barnes KA, Carter JM, Baker LB. Fluid balance in team sport athletes and the effect of hypohydration on cognitive,
  4. Demirkan, E , Koz, M , Kutlu, M . (Sporcularda Dehidrasyonun Performans Üzerine Etkileri Ve Vücut Hidrasyon Düzeyinin İzlenmesi. Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi ,2010;8(3),81-92
  5. Çırak O, Çakıroğlu FP. Sporcularda Sıvı Dengesi Ve Performansa Etkisi. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi 2017 (1-2-3), 139-150

Hala okumadınız mı?

E-Posta Bülteni

E-Posta bültenimize abone olun, en son haber ve röpörtajlardan ilk sizin haberiniz olsun!

Yorumlar için tıklayın

Cevapla

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Öne Çıkanlar

BİSİKLETÇİLER SESLERİNİ DUYURMAYA ÇALIŞIYOR

Haberler

SÜRDÜRÜLEBİLİR BESLENME VE “GEZEGEN DİYETİ”

Editoryal

DAĞ BİSİKLETİ MARATON DÜNYA ŞAMPİYONASI BAŞLIYOR

Haberler

BİSİKLETÇİ ZEYNEP ASLAN BİR KAMYONUN ÇARPMASI SONRASI HAYATINI KAYBETTİ

Haberler

Bağlan
E-Posta Bülteni

E-Posta bültenimize abone olun, en son haber ve röpörtajlardan ilk sizin haberiniz olsun!